Türkiye’nin İncileri: Trabzon

Esranur GÜNEL

Trabzon’dan bahsederken yalnızca Türkiye’nin incisi demek yetmez aynı zamanda Karadeniz’in de incisi olduğunu söylemeliyiz. Eşsiz doğasıyla büyüleyici bir şehirdir Trabzon.

Benzeri olmayan bir coğrafya ve iklim içinde Kafkaslar, Anadolu ve Mezopotamya’ya uzanan bir şehirdir Trabzon. Üstelik yaylaları, vadileri ve coşkun ırmaklarıyla tarihi ve kültürü harmanlayan doğal bir açık hava müzesi gibi.

Bin yıl öncesine uzanan köklü tarihi ile Trabzon; Doğu Karadeniz Bölgesi‘nin kültür ve doğal zenginlik merkezidir. Antik İpek Yolu üzerinde bulunan kent, yüzyıllardır dinlerin, dillerin ve kültürlerin buluşma noktası olmuştur. İpek Yolu üzerindeki limanı nedeniyle tarihte de önemli bir rol oynamıştır.

14. yüzyılda Marco Polotarafından da ziyaret edilen Trabzon, seyahat kitaplarında ve anılarında şehri ölümsüzleştiren Ksenofon, Evliya Çelebi, Fallmerayerve Frunze gibi dünyaca ünlü seyyahlara da ilham kaynağı olmuştur.

Dünyanın hayranlık duyduğu kültürel ve tarihi yapılar, tüm kentin spora verdiği önem, el sanatlarındaki incelik ve yöresel yemekler ise Trabzon’a özgü diğer önemli değerlerden bazılarıdır.

Trabzon’un tarihi iki bin yıl öncesine dayanmaktadır. Fatih Sultan Mehmet, Roma ve Bizans dönemlerinden kalan Trabzon’u fethetmiş ve Kanuni Sultan Süleyman ise bu şehirde yetişmiştir.

Ayrıca dünyaca ünlü savaş oyunu serisi Call of Duty‘nin Soğuk Savaş dönemini anlatan Call of Duty: Black ops Cold War oyununun bazı sahneleri Trabzon’da geçmektedir.

Trabzon günümüzde müzeler, manastırlar, camiler, türbeler, kervansaraylar, hamamlar, kapalı çarşı, sur duvarları, sivil mimarinin muhteşem örnekleri ve kusursuz bir manzaraları ile olgunlaşmış, önemli bir ticaret ve kültür merkezi olarak kalmıştır.

Coğrafi Yapı & İklim

Karadeniz’e özgü ılıman iklime sahip kentte hava sıcaklığı yıl boyunca 7,4-23,5 °C arasında değişirken yaz ortalaması 22,3 °C, kışın ortalama en düşük sıcaklık ise 4,4 °C civarındadır.

Dar bir sahil şeridinin ardında denize paralel uzanan dağlık bir araziye sahip olan ilin merkezi Boztepe (antik Minthrion tepesi) üzerine kurulmuştur. İl topraklarının %22,4’ü yayla,  %77,6’sı ise tepelerden oluşmaktadır.

Her mevsim yağışlarıyla bilinen şehir, farklı türdeki binlerce bitki çeşidiyle kuşatılmıştır. Ormanlarca zengin olan Trabzon’un en belirgin geçim kaynağı tarımdır.  Geçimin tarımla sağlanmasının haricinde hayvancılık da sağlanmaktadır.

Trabzon Tatları

Trabzon, binlerce yıldır farklı kültürlerin getirdiği çeşitli lezzetlerden oluşan zengin bir mutfağa sahiptir. Türkiye’nin dört bir yanında mısır, lahana, taze fasulye ve fındıkla yapılan yüzlerce yemeğin yanı sıra Trabzon’da hamsiden yapılan 40 farklı yemek vardır. Trabzon mutfağı kenti ziyaret eden turistlerin de ilgisini çekmektedir.

Samsun Batum arasında yer alan bölge mutfağının ayırıcı temel besinleri ise karalahana, mısır ve hamsi ve çay olup bu üçlünün çorbasından ekmeğine dek sayısız kombinasyonu bulunmaktadır.

Trabzon’un en bilinen yöresel yemekleri arasında Sürmene pidesi, Akçaabat köftesi ve Hamsiköy sütlacı gibi coğrafi işaretli ürünleri, hamsi kızartması ve hamsili pilav, ısırgan çorbası, kaygana, kuymak, lahana çorbası ve lahana dolmasını sayabiliriz. Yine coğrafi işaretli ürünler olan Vakfıkebir ekmeği ve Tonya tereyağı turistlerin en çok tercih ettiği ürünler arasında yer almaktadır.

Bölgeye özgü yemeklerden en karakteristik olanları şunlardır:

• Mısır unundan:Kuymak (Rize’de muhlama, Vakfıkebir, Beşikdüzü ve Şalpazarında yağlaş), haçapur, hamsili ekmek, lamesli ekmek
• Karalahanadan:Çorba, sarma
• Tatlı olarak:Kabak tatlısı, Laz böreği, Yufka tatlısı, Akçaabat fındıklı baklavası, Hamsiköy sütlacı
• Hamsiden:Buğulama, hoholli hamsi, hamsili ekmek, hamsi kuşu, kaygana
• Fasulyeden (lobya):Turşu kavurma
• Mısırdan:Korkot (mısır çorbası)
• Ekmek olarak:Vakfıkebir taş fırın ekmeği, Mısır ekmeği, Peynirli ekmek, Sürmene ketesi
• Börek olarak:Trabzon usulü su böreği, Pazılı burma börek

Çay da Trabzon ile eş anlamlıdır. Hatta çayın Trabzon’un simgesi olduğunu söylemek de mümkündür. Çay tarımı çoğunlukla Doğu Trabzon’da yapılmaktadır. Trabzon’un cennet gibi manzarası önünde uzanan masmavi Karadeniz ve bakır çaydanlıklarda çay keyfi, Trabzon halkının vazgeçilmez keyiflerindendir.

 El Sanatları

Kırsal ve kent alanı olmak üzere iki farklı kaynaktan gelişen el sanatları, kırsal alanda işlevselliği ile öne çıkmaktadır. Bölgedeki küçük işletmelerde, ileri düzeyde ipek, keten, peştamal, poşu, keten ve pamuk dokumacılığı ile kuyumculuk ve marangozluk işçiliği yapılmaktadır. Bu işçilikler arasında öne çıkan kazaziye sanatı, tekstilde bükümlü ipek yapmak için, ipek iplerin sarılmasıyla oluşur. Altın ve gümüş tellerin ipek ipliklere sarılması yörede bir mücevher sanatı olarak ün kazanmıştır. Trabzon stili dokuma bilezikler, altın veya gümüş ince tellerin, özel bir teknikle dokunmasıyla yapılmaktadır.

Bir liman kenti olduğu için yüzyıllardır bakır işçiliğini günden güne geliştiren zanaatkarlar, kazaz ve telkari gibi tekniklerle geleneksel mücevherlerin en güzel örneklerini yaratmaya devam etmektedir. Bunlarla birlikte, çoğunlukla sipariş üzerine yapılan Sürmene bıçakları da bölgeye özgü yerel ürünlerdir.

 Kültürel Özelliklerinden: Müzik

Bölgedeki insanların duygu ve düşüncelerini yansıtan bazen hüzünlü, çoğunlukla neşeli Karadeniz türküleri, yerel halk tarafından en iyi şekilde anlatılmaktadır. Şarkılar ile ya derin düşüncelere dalarsınız ya da eğlenceli melodileriyle neşeli bir horona başlarsınız.

Horon, tüm nişan ve düğün törenlerinin vazgeçilmez bir unsurudur. Trabzon yaylalarında düzenlenen festivallerden birine denk gelirseniz, saatlerce horon oynayan (tepen) yüzlerce kişiye şahit olacak ve tüm kalbinizle katılmadan duramayacaksınız. Bölge için vazgeçilmez değerleri arasında yer alan horon; yayla şenliklerinde, düğün törenlerinde ve askerlik uğurlama törenlerinde beraberlik ve heyecanın ortak paydasını ifade eder.

Kemençe, kol kola eğlenmekten keyif alan Trabzonluların hayatlarının büyük bir bölümünü kaplar. Karadeniz kemençesi, Karadeniz’in geleneklerine bağlı yöre halkı sayesinde günümüze kadar gelebilmiştir.

Trabzon’da nereleri gezelim?

1. Sümela Manastırı

Sümela Manastırı; dağlar, dereler arasında, imkânsız bir yamaca yapılmış, denizden 1150, vadiden 300 metre yüksekteki bu Rum Ortodoks manastır ve kilise alanıdır. UNESCO “Dünya Kültür Mirası Geçici Listesi’nde yer alıyor. Dileriz kalıcı listesinde de yer alır.

13. yüzyılda yapılmaya başlanan bu manastıra yıllar içinde yeni bölümler eklenmiş ve 1923’e kadar kullanılmış. Sümela Manastırı’nın başlıca bölümleri, Ana Kaya Kilisesi, şapel, mutfak, öğrenci odaları, misafirhane, kütüphane ve kutsal ayazmadır. Bu yapılar topluluğu oldukça geniş bir alan üzerine inşaa edilmiştir.

Ortaçağ şatosu benzeri güvenli yapısının yanında; konumu ve kartal yuvası niteliğindeki büyüleyici görünümü ile Sümela, dünyaca ünlü Tibet Manastırlarını andıran belki de Anadolu’da ayakta kalmış tek örnektir.

Kendinizi çok eski yıllarda yaşanan onlarca deneyimin bir parçası gibi hissetmenizin mümkün olduğu nadir yerlerdendir.

1. Atatürk Köşkü

Burası, Kostantin Kabayanidis tarafından 1890 yılında yazlık olarak yaptırılmış olan, Avrupa ve Batı Rönesans mimarisinin etkilerini taşıyan bir köşk. Gazi Mustafa Kemal Atatürk, 1934 ve 1937 yıllarındaki Trabzon ziyaretlerinde hep bu köşkte kalmış ve vefatından 1 sene önce Trabzon’a gelerek bu köşkte vasiyetini yazmış.

 

Müzede, 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıla ait, mobilyalar, porselenler, halılar vb. ile Atatürk’e ait tablolardan oluşan 344 adet eser sergileniyor. Müze, haftanın 7 günü ziyarete açık. Ayrıca köşk, harika bir korunun içinde. Geldiğinize bahçesini de gezmeyi unutmayın.

1. 

   Turkey. Trabzon. The church of Hagia Sophia (Greek Orthodox church, present day the Hagia Sophia Museum)

    

   Trabzon Ayasofyası

Trabzon’da, Geç Bizans kiliselerinin güzel bir örneği sayılan Ayasofya Kilisesi, Fatih Sultan Mehmet’in Trabzon’u fethi sonrası camiye çevrilmiş yapılardan. 1. Dünya Savaşı yıllarında sırasıyla depo, hastane daha sonraları yine cami olarak kullanılan kilise, 1964 yılından sonra müze olarak ziyarete açılmış. Son olarak başarılı bir restorasyonla yine camiye çevrilmiş.

 

Namaz vakti yerdeki mozağin üstü (Ompalyon) halı ile kapatılıyor. Halıda da klasik cami halıları yerine açık renkli, grimsi bir renk seçilmiş. Bu da içerisinin doğal taş renkleri ile daha güzel bir uyum yakalamış. Üstelik bahçesinde bir de çay bahçesi bulunuyor.

 

1. Trabzon Kalesi

Ortahisar mevkiinde, Tabakhane ve Zağnos vadileri arasındaki yüksek kaya kitlesi üzerine kurulmuş olan Trabzon Kalesi’nin surları Trabzon’un en eski yapılarıdır. Bugünkü surların en eski bölümü MÖ 4. yüzyıl Roma Dönemi’ne uzanıyor. Surlar Yukarı Hisar, İç Kale, Orta Hisar ve Aşağı Hisar olmak üzere üç bölüme ayrılıyor. Kale, kaba haliyle bir yamuğa benzediğinden, şehrin adının bu trapez (trapezius) yamuk şeklinden geldiği düşünülüyor.

Hem bu doğal yapı hem de tarihi ve kütürel yapının muhteşemliğini mutlaka gözlerinizle görmelisiniz.

 

1. Bakırcılar Çarşısı

Trabzon, tarihi boyunca, Doğu Karadeniz bölgesindeki zengin bakır yataklarından elde edilen bakırın işlendiği bakırcılık atölyeleri ile ünlü bir yer olagelmiş. Bu atölyelerde işlenen bakır, bronz ve pirinçten üretilen kap, kacak, bakraç, maşrapa gibi ürünler Osmanlı saraylarına, İran’a, Karadeniz’deki diğer şehirlere gönderilmiş ve hep alıcı bulmuş. Bu gelenek bugün hala merkezdeki Bakırcılar Çarşısı’nda yaşatılıyor. Bu otantik çarşıdan kendiniz ve sevdiklerinize hediyeler almak için alışveriş yapabilirsiniz.

 

1. Hamsiköy

Zigana Dağları’nın eteklerinde, 1300 metre rakımda bulunan Hamsiköy ismi sizi yanıltmasın, burası hamsisi ile değil sütlacı ile ünlü. Bu köy aslında beş köye verilen bir isim: Hamsiköy, Ciharlı, Çıralı, Dikkaya ve Güzelyayla.

 

Hepsinin havası çok temiz, hepsi yeşillik ve otantik köy evleri olan sevimli köyler. Hepsi, Mübadele yıllarında burada yaşayan Rum halk gidince tenhalaşmış yerleşimler. Tabii bugün sadece meşhur sütlacını yemeğe gelen turistleri saymazsak.

Eğer dağ bisikleti ve trekkinge ilgiliyseniz burası mutlaka uğramanız gereken bir yer çünkü ikisini de yapmak mümkün.

 

Hamsiköy sütlacından bahsedecek olursak, bu yörenin ineklerinin bol yağlı sütünde ve yapılırken içine atılan bir tutam tuzda olduğu söyleniyor. Hamsiköy’e gitmeye zamanınız yoksa üzülmeyin, merkezde birçok yerde Hamsiköy sütlacı satılıyor.

Ayrıca, Hamsiköy’de her yıl Ağustos ayının genellikle ilk pazar günü sütlaç festivali oluyor. Yani eğer Trabzona yolunuz düşmüşse sütlacını yemeden kesinlikle dönmemelisiniz.

 

1. Çal Mağarası

Ulaşılabilir alanı, yaklaşık 8 kilometre olan Çal Mağarası, dünyanın en uzun mağaraları arasında yer almaktadır. Gerekli aydınlatma ve seyahat platformlarına sahip olan Çal Mağarası, serbest hava akımına sahip mağara, ziyaretçilerine doğal güzelliklerinin yanı sıra muhteşem dere ve şelaleler sunmaktadır. Yeraltında gizlenmiş bir cennettir adeta. Üstelik üzerinde tarihi bir kale bulunuyor. Oturup bir çay kahve içebileceğiniz Cafe’si de bulunuyor.

Yüksek yöreler ve yaylalarda dinlenme, gezi ve spor imkanları ile dikkat çeken Trabzon’un en güzel gezi rotaları arasındadır kesinlikle.

 

 

1. Uzungöl

İnsanın kendini soyutlayıp farklı bir diyarın içindeymiş gibi hissetmesinin mümkün olduğu bir diğer yer ise Uzungöldür. Bölge turistik konuk evleri, küçük resort tipi otelleri, alabalık restoranları ve manzarasıyla olağanüstü güzellikte bir seyahat ve konaklama olanağı sunmaktadır. Uzungöl, aynı zamanda Trabzon’un ekoturizm merkezidir.

 

Buraya gelmişken, seyir terasına çıkmayı, göletleri gezmeyi, kuymaklı kahvaltı yapmayı, semaverde çay içmeyi ve gerçek Uzungöl tarihini özetleyen Uzungöl Dursun Ali Müzesi’ni gezmeyi unutmayın. Vaktiniz varsa, Karester Yaylası’na çıkmayı da ihmal etmeyin.

 

1. Şahinkaya

Bir yüzü Nayino Dağ evinden de görülen Şahinkaya fotoğrafından da anlaşıldığı üzere tırmanış tutkunları için biçilmiş kaftan bir doğa oluşumu. Kaya tırmanışı ve trekking rotalarıyla, kamp, dağ yürüyüşleri, foto safari, trekking gibi aktivitelere elverişli coğrafyası ile doğa sporları turizminin en güzel adreslerinden.

 

Tırmanış yapılan yerde profesyonel isimler tarafından açılmış dereceli parkurlar da bulunmaktadır. Burada ağustos ayında Uluslararası Kaya Tırmanışı Festivali de düzenleniyor.

 

 

 

 

1. Yaylalar

Ortalama 2000 metre ve üzeri rakımda yer alan Trabzon’un yaylalarında; çeşitli bitki ve çiçek kokuları arasındaki bozulmamış bir doğada derin bir nefes alabilirsiniz.

 

Trabzon Yaylaları: Sera Gölü çevresi, Maçka-Şolma Yaylası, Maçka-Kiraz Yaylası, Lapazan Yaylası, Çaykara-Uzungöl Turizm Merkezi, Hıdırnebi ve Kuruçam Yaylaları, Sis Dağı Yaylası, Çatma Obası Yaylası, Düzköy Haçka Yaylası.

 

1. Müzeler

• Trabzon Ayasofya Müzesi
• Trabzon Atatürk Köşkü Müzesi
• Akçaabat Ortamahalle Evleri Müzesi
• Trabzon Müzesi
• Şamil Ekinci Müzesi
• Trabzon Tarih Müzesi
• Trabzon İpekyolu Müzesi
• Trabzon Şehir Müzesi
• Trabzon Köy Müzesi
• Trabzon Muhibbi Edebiyat Müze Kütüphanesi
• Trabzon Eğitim Tarihi Müzesi
• Uzungöl Dursun Ali İnan Müzesi

 

Peki ya Trabzon’a ne zaman gitmeli?

Yaz mevsimi yayla turizmi dolayısıyla da diğer mevsimlere göre daha fazla tercih edilmektedir. Ancak son baharda açık hava müzesi dediğimiz Trabzon’un doğasının renk değişimini izlemek de oldukça muhteşem deneyimler arasına girebilir. Eğer yeşili seviyorsanız ve “Yeşilin her tonunu görmek mümkün müdür?” diyorsanız rotanızı ilkbahar mevsiminde Trabzon’a çevirebilirsiniz. Kış mevsiminde ise eşsiz kar manzaralarıyla baş başa kalabileceğiniz ve size dört mevsimde de başka güzellikler sunuyor Trabzon.

 

Sevgili okur, size Trabzon’u tanıyabileceğiniz, gezebileceğiniz, her yönüyle yaşayabileceğiniz bir yazıyla karşılıyorum. Tadabileceklerinizden görebileceklerinize, deneyimleyebileceğiniz spor aktivitelerinden tanık olabileceğiniz kültürel organizasyonlara kadar geniş kapsamlı bir rotadan söz ettim. Belki de siz de yolunuzu Trabzon’a düşürür ve unutulmayacak bir deneyim yaşarsınız.

 

Esranur Günel

Kaynakça:

1. Go Turkey Destinations “ Trabzon Go Turkey “ erişim: 01.05.2023,  “https://trabzon.goturkiye.com/”
2. Biz Evde Yokuz “ Trabzon’da Gezilecek Yerler” erişim: 02.05.2023, “https://www.bizevdeyokuz.com/trabzon/”
3. Sümela Manastırı “Sümela Manastırı” erişim: 04.05.2023, “https://www.sumela.gov.tr/”